Od maja 2023 roku można zakładać w Polsce fundacje rodzinne. Od tego momentu zyskują one coraz to większą popularność jako narzędzie służące planowaniu sukcesji i ochronie majątku rodzinnego.
Niezależnie jednak od licznych korzyści, jakie wiążą się z jej utworzeniem, musisz pamiętać, że funkcjonowanie fundacji rodzinnej wiąże się również z określonymi obowiązkami, w tym wynikającymi z ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu („Ustawa AML”).
Aby uniknąć negatywnych konsekwencji wynikających z braku zgodności z przepisami prawa, już na etapie planowania fundacji powinieneś zadbać o prawidłowe zidentyfikowanie wszystkich wymogów, aby odpowiednio się do nich przygotować. Z tego artykułu dowiesz się w szczególności, jakie obowiązki dla fundacji rodzinnych wynikają z Ustawy AML oraz jakie sankcje grożą za ich niedopełnienie.
Ustawa AML – podstawowe informacje
Ustawa AML określa zasady i tryb przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Przepisy tej ustawy zawierają także katalog tzw. instytucji obowiązanych. Są to podmioty, których charakter prowadzonej działalności wiąże się ze szczególnym ryzykiem wykorzystania ich do celów związanych z tymi procederami. Chodzi tutaj m.in. o banki, instytucje płatnicze, firmy pożyczkowe czy biura rachunkowe.
W związku z powyższym na podmioty te nałożono szereg obowiązków mających na celu ograniczenie ryzyka wykorzystania ich działalności do celów związanych z praniem pieniędzy oraz finansowaniem terroryzmu. Obejmują one m.in. identyfikację i weryfikację klienta (KYC), ocenę poziomu ryzyka oraz bieżące monitorowanie relacji z klientem i przeprowadzanych przez niego transakcji.
Czy będąc fundacją rodzinną należę do instytucji obowiązanych?
Na gruncie Ustawy AML, fundacje rodzinne zostały zaliczone do kategorii „trustów”. Taka kwalifikacja nie oznacza jednak, że są zobowiązane do realizacji wszystkich obowiązków, które ciążą na wspomnianych wyżej instytucjach obowiązanych.
Dlaczego?
Trust ≠ instytucja obowiązana!
Trusty nie zostały wymienione jako podmioty będące instytucjami obowiązanymi. Będąc fundacją rodzinną nie podlegasz więc wszystkim obowiązkom, którym muszą sprostać np. banki czy instytucje pożyczkowe.
Zakwalifikowanie fundacji rodzinnej do kategorii trustów wiąże się jednak z koniecznością spełnienia pewnych wymogów wynikających z Ustawy AML.
Sprawdź, o jakich obowiązkach mowa.
Obowiązek zgłaszania informacji do CRBR
Kluczowy obowiązek ciążący na fundacjach rodzinnych został określony w art. 58 ust. 1 Ustawy AML. Chodzi tutaj o obowiązek zgłaszania i aktualizowania przez trusty (czyli także przez fundacje rodzinne) informacji o beneficjentach rzeczywistych w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych (tzw. CRBR).
Co prawda, zgodnie z Ustawą AML nie wszystkie trusty zobowiązane są do spełnienia tego wymogu. Chodzi bowiem o te z nich, które:
- mają miejsce zamieszkania lub siedzibę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub
- nawiązują stosunki gospodarcze lub nabywają nieruchomość na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w imieniu lub na rzecz trustu
W praktyce jednak większość fundacji rodzinnych spełnia powyższe kryteria, w związku z tym obowiązek przekazywania informacji o beneficjentach rzeczywistych do CRBR najpewniej obejmie także Twoją fundację rodzinną.
Uwaga! Jak wynika z analizy CRBR, wciąż wiele zarejestrowanych fundacji rodzinnych nie dokonało wpisu do CRBR. Jeśli wiec nie spełniasz tego wymogu – nie zwlekaj! Konsekwencje braku realizacji tego obowiązku mogą być naprawdę dotkliwe (o czym dowiesz się więcej w dalszej części artykułu).
Problem jawności CRBR
Wykonywanie przez fundacje rodzinne obowiązku dokonywania zgłaszania beneficjentów rzeczywistych do CRBR budzi jednak istotne wątpliwości.
Zgodnie z przepisami Ustawy AML, rejestr ten jest jawny. CRBR umożliwia udostępnienie informacji w nim zawartych (na temat zakresu informacji przeczytasz więcej w dalszej części artykułu) każdej osobie, bez potrzeby wykazania chociażby uzasadnionego interesu. W przypadku fundacji rodzinnych jest to szczególnie dotkliwe, bo w niektórych przypadkach oznacza to ujawnienie danych praktycznie całej rodziny.
Wątpliwości powstałe na tym polu stały się przedmiotem wydanego przez TSUE w dniu 22 listopada 2022 r. wyroku (C-37/20 i C-601/20). W ocenie TSUE nieważny jest przepis dyrektywy AML przewidujący nieograniczony dostęp osób trzecich do danych o beneficjentach rzeczywistych.
W niektórych państwach UE wprowadzono już pewne rozwiązania w tym zakresie. Przykładowo, w Niemczech dostęp do rejestru został ograniczony poprzez wprowadzenie konieczności wykazania uzasadnionego interesu. Na ten jednak moment w Polsce CRBR wciąż pozostaje jawny, chociaż aktualnie trwają już prace legislacyjne mające zmienić ten stan rzeczy. Po zmianach, dostęp do rejestru będą miały mieć zapewnione:
- podmioty, które wykażą uzasadniony interes związany z zapobieganiem lub zwalczeniem prania pieniędzy, finansowania terroryzmu lub czynów zabronionych związanych z korzyściami mogącymi stać się przedmiotem prania pieniędzy;
- podmioty mające bezpośredni dostęp z mocy prawa (tj. instytucje obowiązane oraz podmioty takie jak organy informacji finansowej).
Przebieg prac legislacyjnych nad projektem UC75 możesz na bieżąco śledzić na stronach Rządowego Centrum Legislacji.
Kogo powinieneś zgłosić do CRBR?
W praktyce spore trudności sprawia ustalenie, kogo tak naprawdę należy zgłaszać do CRBR.
Intuicyjnie, wydawać by się mogło, że zgłoszeniu podlegają tylko beneficjenci fundacji rodzinnej. Wynika to z błędnego utożsamiania pojęcia „beneficjenta” w rozumieniu ustawy o fundacji rodzinnej z pojęciem „beneficjenta rzeczywistego” w rozumieniu Ustawy AML. Są to jednak dwa odrębne pojęcia, pełniące różne funkcje i definiowane na potrzeby różnych regulacji.
Pod pojęciem beneficjenta rzeczywistego w rozumieniu Ustawy AML należy rozumieć każdą osobę fizyczną sprawującą bezpośrednio lub pośrednio kontrolę nad klientem poprzez posiadane uprawnienia, które wynikają z okoliczności prawnych lub faktycznych, umożliwiające wywieranie decydującego wpływu na czynności lub działania podejmowane przez klienta, lub każdą osobę fizyczną, w imieniu której są nawiązywane stosunki gospodarcze lub jest przeprowadzana transakcja okazjonalna, w tym – w przypadku fundacji rodzinnych:
- fundatora fundacji rodzinnej,
- członka zarządu fundacji rodzinnej,
- członka rady nadzorczej fundacji rodzinnej,
- beneficjenta fundacji rodzinnej lub – w przypadku gdy osoby fizyczne czerpiące korzyści z danej fundacji rodzinnej nie zostały jeszcze określone – grupę osób, w których głównym interesie powstał lub działa fundacja rodzinna,
- inną osobę sprawującą kontrolę nad fundacją rodzinną,
- inną osobę fizyczną o uprawnieniach lub obowiązkach równoważnych do określonych w pkt. od 1 do 5.
Jak wynika z powyższego, definicja „beneficjenta rzeczywistego” składa się z dwóch zasadniczych części. Pierwsza z nich ma charakter ogólny, natomiast druga, tzw. cześć szczególna, rozpoczynająca się od zwrotu „w tym”, wskazuje domniemania prawne dotyczące ustalenia beneficjenta rzeczywistego w odniesieniu do poszczególnych kategorii podmiotów, w tym trustów.
W praktyce pojawiają się wątpliwości, czy podmioty wymienione w tzw. części szczególnej zawsze muszą być uznane za beneficjentów rzeczywistych, czy też niezbędne jest każdorazowe zweryfikowanie przesłanek z części ogólnej dot. w szczególności uprawnień kontrolnych.
Przyjmuje się, że w przypadku trustów wszystkie podmioty wymienione w tzw. części szczególnej zawsze są uznawane za beneficjentów rzeczywistych. Jeśli więc jesteś podmiotem należącym do kategorii określonych w pkt. 1-6 powyżej, podlegasz wpisowi do CRBR.
Uwaga! W przypadku spełnienia ustawowych przesłanek konieczne jest uwzględnienie wszystkich osób mogących zostać uznanych za beneficjentów rzeczywistych. Nie jest zatem dopuszczalne ograniczenie tego kręgu, jeżeli dana osoba spełnia określone kryteria.
Zwracamy też uwagę, że w niedalekiej przyszłości (tj. od 10 lipca 2027 r.) zacznie obowiązywać nowa definicja beneficjenta rzeczywistego, co ma związek z rozpoczęciem stosowania nowego unijnego Rozporządzenia AML.
Małoletni beneficjenci fundacji rodzinnej a CRBR
Fundacje rodzinne najczęściej powstają z myślą o zabezpieczeniu majątku dla kolejnych pokoleń. Z tego względu grono beneficjentów fundacji rodzinnej nie ogranicza się wyłącznie do pełnoletnich członków rodziny. W praktyce oznacza to, że uprawnienia wynikające ze statusu beneficjenta mogą przysługiwać osobom, które ze względu na wiek nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych.
Możesz się zatem zastanawiać, czy do CRBR należy zgłaszać także małoletniego beneficjenta fundacji rodzinnej.
W tym zakresie Ministerstwo Finansów przedstawiło wyczerpującą odpowiedź (link), wyjaśniając, że małoletni także podlegają zgłoszeniu do rejestru beneficjentów rzeczywistych. Z uwagi jednak na to, że nie posiadają pełnej zdolności do czynności prawnych, ich uprawnienia względem fundacji wykonuje przedstawiciel ustawowy/opiekun/kurator – te osoby także powinny być ujawnione w CRBR.
UWAGA! Musisz jednak pamiętać, że po ukończeniu przez małoletniego pełnoletniości należy dokonać aktualizacji wpisu poprzez usunięcie przedstawiciela ustawowego/opiekuna/kuratora, jeżeli był on tylko przedstawicielem ustawowym/opiekunem/kuratorem.
A co, gdy przedstawiciel ustawowy/opiekun/kurator beneficjenta jest jednocześnie także np. członkiem zarządu fundacji rodzinnej?
W takiej sytuacji powinien on zostać zgłoszony do CRBR w obu tych rolach. Oznacza to konieczność wykazania zarówno jego statusu beneficjenta fundacji, jak i funkcji przedstawiciela ustawowego małoletniego beneficjenta.
A co w przypadku, gdy beneficjentami fundacji jest grupa osób?
Zdarzają się przypadki, że statut fundacji wskazuje jako swoich przyszłych beneficjentów grupę osób, nie wskazując tych osób personalnie (np. dzieci). W takim przypadku do CRBR należy zgłosić grupę osób, w których głównym interesie powstała lub działa fundacja rodzinna.
Jakie informacje należy zgłosić do CRBR?
Choć samo zgłoszenie na pozór wydaje się proste, także w tym przypadku pojawiają się kwestie, które mogą budzić wątpliwości. Poniżej znajdziesz najważniejsze informacje, które pomogą Ci sprawnie przejść przez cały proces zgłoszenia.
Informacje podlegające zgłoszeniu do CRBR można podzielić na trzy kategorie.
Po pierwsze, są to dane dotyczące samej fundacji rodzinnej. W tym przypadku należy podać: nazwę fundacji rodzinnej, jej formę organizacyjną, siedzibę, numer nadany w rejestrze fundacji rodzinnych, a także numer NIP. Pewne wątpliwości dotyczą informacji na temat siedziby, jako że w Ustawie AML wskazano, że trusty (czyli także fundacje rodzinne) zamiast siedziby powinny podawać informacje o miejscu zamieszkania lub siedzibie powiernika trustu lub osoby zajmującej stanowisko równoważne. Może to sugerować, że fundacja rodzinna – zamiast informacji o swojej siedzibie – powinna wskazać informacje dotyczące osoby równoważnej powiernikowi trustu. Niemniej jednak, sam formularz zgłoszeniowy do CRBR niejako „wymusza” na fundacjach rodzinnych podanie informacji właśnie o swojej siedzibie.
Po drugie, są to informacje dotyczące beneficjentów rzeczywistych. W tym przypadku – w odniesieniu do każdego beneficjenta rzeczywistego – należy podać imię i nazwisko, posiadane obywatelstwo, państwo zamieszkania, numer PESEL (lub datę urodzenia w przypadku nienadania numeru PESEL), a także informację o przysługujących uprawnieniach. Ponadto, jak już zostało wyżej wspomniane, w przypadku, gdy osoby fizyczne czerpiące korzyści z fundacji rodzinnej nie zostały jeszcze określone, należy także podać grupę osób, w których głównym interesie powstała lub działa fundacja.
Co znamienne, beneficjenci rzeczywiście zostali ustawowo zobowiązani do dostarczenia wszelkich informacji oraz dokumentów niezbędnych do zgłoszenia (oraz aktualizacji) informacji o beneficjencie rzeczywistym.
Trzecia kategoria jest niejako „dodatkowa” względem wyżej wskazanych, ponieważ dotyczy informacji o osobie, która dokonuje zgłoszenia do CRBR. Co kluczowe, w przypadku trustów, dane do CRBR może zgłosić tylko powiernik lub osoba zajmująca stanowisko równoważne (w przypadku fundacji rodzinnych należy przyjąć, że zgłoszenia dokonywać mogą członkowie zarządu). Nie ma możliwości powierzenia tego zadania innym osobom.
Jeżeli chodzi o zakres danych osób zgłaszających to obejmuje on: imię i nazwisko, obywatelstwo, państwo zamieszkania, numer PESEL (albo datę urodzenia – w przypadku osób nieposiadających numeru PESEL) oraz funkcję uprawniającą do dokonania zgłoszenia.
W jakim terminie fundacja rodzinna powinna dokonać zgłoszenia do CRBR?
Zgodnie z Ustawą AML, w przypadku trustów (czyli w istocie także w przypadku fundacji rodzinnych) podstawowym terminem jest termin 14 dni od „utworzenia trustu”.
Tu pojawia się kluczowe pytanie, czyli kiedy w zasadzie tworzona jest fundacja rodzinna, a w związku z tym, jak powinieneś liczyć ten termin. Czy moment ten należy utożsamiać z chwilą podpisanie aktu założycielskiego i statutu czy np. z rejestracją w rejestrze fundacji rodzinnych?
W tym zakresie ponownie z pomocą przychodzi stanowisko Ministerstwa Finansów (link), zgodnie z którym w przypadku fundacji rodzinnych termin na dokonanie zgłoszenia do CRBR rozpoczyna swój bieg z chwilą wpisu fundacji do rejestru fundacji rodzinnych.
Oznacza to, że od dnia rejestracji fundacji rodzinnej biegnie 14-dniowy termin na zgłoszenie informacji o beneficjentach rzeczywistych do CRBR. Przy obliczaniu tego terminu nie uwzględnia się sobót ani dni ustawowo wolnych od pracy.
Na pierwszy rzut oka 14 dni na zgłoszenie informacji do CRBR wydaje się być dość długim terminem. Miej jednak na uwadze, że zanim fundacja rodzinna będzie mogła złożyć zgłoszenie do CRBR, musi najpierw uzyskać NIP.
Nie zwlekaj więc z odkładaniem formalności „na później”. Aby nie uchybić terminowi wynikającemu z przepisów AML, fundacja rodzinna po dokonaniu wpisu do rejestru powinna od razu udać się do właściwego urzędu skarbowego w celu złożenia formularza NIP-2, aby uzyskać NIP.
Warto także wspomnieć, że fundacja rodzinna w organizacji – z uwagi na swój przejściowy charakter – nie ma obowiązku dokonania zgłoszenia do CRBR.
Obowiązek aktualizacji CRBR
Pamiętaj także o aktualizowaniu informacji w CRBR! Zgłoszeniu do CRBR podlega każda późniejsza zmiana w fundacji w zakresie wcześniej przekazanych informacji. Przykładowo obowiązek aktualizacji powstanie w przypadku powołania lub odwołania członka zarządu albo rady nadzorczej, zmiany fundatora, dodania nowego beneficjenta lub utraty statusu beneficjenta przez dotychczasową osobę.
Niekiedy statuty fundacji rodzinnych uzależniają dołączenie osób do grona beneficjentów od spełnienia określonego warunku lub upływu terminu. W takiej sytuacji najpierw należy zgłosić grupowego beneficjenta rzeczywistego, a po spełnieniu warunku zaktualizować wpis w CRBR, uwzględniając dane indywidualne beneficjenta.
Do milion złotych kary za niedopełnienie obowiązków CRBR
UWAGA! Pamiętaj, że niedopełnienie obowiązków CRBR może wiązać się z poważnymi konsekwencjami.
Niedokonanie zgłoszenia do CRBR w ustawowym terminie, a także przekazanie nieprawdziwych informacji, stanowi delikt administracyjny zagrożony karą pieniężną. Sankcja może być bardzo dotkliwa – maksymalna wysokość wynosi aż 1 000 000 zł.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Nie wiesz od czego zacząć? Zajrzyj do naszego FAQ – zebraliśmy tu wszystkie najważniejsze informacje o obowiązkach AML.
Czy jako fundacja rodzinna jestem instytucją obowiązaną w rozumieniu Ustawy AML?
Nie. Fundacja rodzinna nie jest instytucją obowiązaną, dlatego nie musi stosować obowiązków przewidzianych dla takich podmiotów, np. procedur KYC, oceny ryzyka czy monitorowania relacji z klientami.
Jaki jest kluczowy obowiązek fundacji rodzinnej wynikający z Ustawy AML?
Pomimo że fundacja rodzinna nie jest instytucją obowiązaną w rozumieniu Ustawy AML, ciążą na niej określone obowiązki. Najważniejszym z nich jest prawidłowe ustalenie kręgu beneficjentów rzeczywistych, zgłoszenie ich do CRBR oraz bieżące aktualizowanie wpisu w przypadku zmian.
Kogo należy zgłosić jako beneficjenta rzeczywistego fundacji rodzinnej?
Uwaga! Definicja beneficjenta rzeczywistego z Ustawy AML nie jest równoznaczna z pojęciem beneficjenta w rozumieniu ustawy o fundacji rodzinnej. Definicja beneficjenta rzeczywistego jest szersza i – poza beneficjentem fundacji (także tzw. beneficjentem grupowym) – obejmuje również inne osoby, w tym fundatora, członków organów fundacji oraz inne osoby sprawujące kontrolę nad fundacją rodzinną.
Prawidłowe ustalenie kręgu osób podlegających zgłoszeniu wymaga każdorazowej analizy przepisów oraz zasad funkcjonowania konkretnej fundacji rodzinnej.
Co grozi za brak zgłoszenia beneficjentów rzeczywistych do CRBR?
Niewykonanie obowiązku zgłoszenia beneficjentów rzeczywistych lub niezgłoszenie zmian w ustawowym terminie może skutkować nałożeniem kary pieniężnej w wysokości nawet do miliona złotych. Choć dotychczas średnia wysokość nakładanych kar była znacznie niższa od ustawowego maksimum, dane wskazują na stopniowe zaostrzanie podejścia organów do egzekwowania obowiązków związanych z CRBR.
Zapraszamy do kontaktu.
Autorka artykułu:
Wiktoria Grzywna
radca prawny
Zdjęcia: Ivan Mudruk, Tima Miroshnichenko
***
Fundator fundacji rodzinnej
Nie bez powodu ustawa o fundacji rodzinnej już na samym początku odwołuje się do osoby Fundatora.
Choć fundatorowi został poświęcony oddzielny rozdział ustawy – tj. rozdział 2, to regulacje dotyczące jego praw i obowiązków są rozproszone niemalże w całej ustawie [Czytaj dalej…]